Wypędzenie Żydów z Hiszpanii

Reklama

ndz., 12/22/2019 - 12:46 -- zzz

Edykt wydany przez Izabelę I Kastylijską i Ferdynanda II Aragońskiego nakazywał opuszczenie Królestwa Hiszpanii przez zamieszkujących w nim Żydów. Szacuje się, że na jego skutek Hiszpanię opuściło nawet 200 tys. Żydów. Podobne zarządzenie wydano także w Portugalii.

Rekonkwista i zdobycie Grenady

La Rendición de Granada, obraz z 1882 ukazujący kapitulację Grenady, malarz: Francisco Pradilla y Ortiz

Z upadkiem zachodniego cesarstwa rzymskiego związane są wędrówki ludów, gdy barbarzyńskie plemiona z północy i wschodu ruszyły na tereny stanowiącej rzymskie prowincje. Jednymi z nich byli germańscy Wizygoci, którzy ostatecznie osiadli na Półwyspie Iberyjskiem. Do końca VII w. udało im się opanować całe terytorium współczesnej Hiszpanii i Portugalii, a także część południowo-wschodniej Francji.

Jednak na początku VIII w. Arabowie wykorzystując kryzys w państwie Wizygotów podbili ich państwo. Właściwie poza centralną częścią północnej Hiszpanii panowali nad całym Półwyspem Iberyjskim.

Reakcją na sukces Arabów była rekonkwista, to proces 780 lat, gdy chrześcijańscy królowie Hiszpanii odzyskiwali swoje ziemie. W między czasie powstały kolejne królestwa hiszpańskich władców, które rywalizowały między sobą, prowadząc jednocześnie rekonkwistę. W połowie XII w. z hiszpańskich królestw wydzieliła się także Portugalia, która do dziś zachowała swoją odrębność. Ostatnim akordem rekonkwisty było zdobycie 2 stycznia 1942 r. Grenady, ostatniego arabskiego królestwa-twierdzy na Półwyspie Iberyjskim. Wówczas w zjednoczonej Hiszpanii panowali Izabela I Kastylijska oraz Ferdynand II Aragoński, którzy w 1493 r. od papieża Aleksandra VI otrzymali tytuł Królów Katolickich. Rozpoczęli proces konsolidacji państwa.

Izabela I i Ferdynand II

Żydzi sefardyjscy

Żydzi byli obecni w Hiszpanii co najmniej już od czasów rzymskich. Ich los cieszył się zmiennym szczęściem. Okresy niechęci czy prześladowań przeplatały się z okresami, gdy cieszyli się uznaniem panujących władców. Przykładem może być Król Kastylii i Leon Pedro I Okrutny, który nie tylko wziął po swoją opiekę mniejszość żydowską, ale także wielu Żydów objęło urzędy na jego dworze.

Hiszpańscy Żydzi nazywani są Sefardyjczykami. Kwestią sporną jest czy są spokrewnieni z wspólnotami żydowskimi z Bliskiego Wschodu. Od Żydów aszkenazyjskich, którzy zamieszkiwali Europę Środkową, Wschodnią i w części Zachodnią różni ich język i rytuał. Sefardyjczycy prawdopodobnie to potomkowie Arabów i Berberów zamieszkujących Afrykę Północną, którzy przeszli na judaizm. To właśnie ta grupa Żydów swój dom znalazła na Półwyspie Iberyjskim.

Nastroje antyżydowskie

Wygnanie Sefardyjczyków na obrazie Emilio Sali

Decyzja o wypędzeniu Żydów bynajmniej nie miała podłoża wyłącznie religijnego. Jak często w tego typu zdarzeniach w historii rzeczywiście chodziło o rywalizację ekonomiczną i polityczną, a religia była jedynie pretekstem. Prawdopodobnie bezpośrednim powodem do wydania edyktu była podróż Izabeli I do Andaluzji, gdzie zetknęła się z niepokojami społecznymi, które koncentrowały się wokół Żydów. Tamtejsi chrześcijanie byli niezadowoleni, iż nawróceń na chrześcijaństwo Żydzi w rzeczywistości praktykują starą wiarę.

Jednak antyżydowskie nastroje w Hiszpanii nie obejmowały wszystkich ziem i nie były powszechne, to zmieniło się na skutek rytualnego zamordowania chrześcijańskiego dziecka w La Guardia. Ofiarą był Krzysztof, 4-letnii chrześcijański chłopiec, który zginął z rąk kilku żydów i konwertytów. Osiem osób skazano na śmierć. Historycy uważają, że nie była to prowokacja, czy wymyślona historia, ale dzieło prawdopodobnie niezrównoważonych sprawców1. Historia została jednak szybko rozdmuchana i wywołała już masową niechęć do Żydów. Wykorzystując te nastroje lub ulegając im katoliccy królowie wydali dekret stawiający Żydów przed wyborem: chrzest lub wygnanie.

Zatem przyczyny wygnania Żydów z Hiszpanii były wielorakie. Po pierwsze było to dążenie Królów Katolickich do stworzenia jednolitego państwa. Zarówno pod względem etnicznym, jak i kulturowym. To chrześcijaństwo miało być spoiwem całej Hiszpanii, w której obecne były odrębności między połączonymi królestwami. Po drugie była to presja wywierana przez chrześcijańskie klasy społeczne, które w Żydach widziały konkurencję gospodarczą. Trzecim powodem były nastroje społeczne wywołane obwinianiem Żydów za wszelkie nieszczęścia i zarazy, jakie spotykały miejscową ludność.

Edykt z Alhambry

Kopia edyktu z pieczęcią

Wszystkie powyższe czynniki spowodowały, że wkrótce po zdobyciu Grenady, 31 marca 1492 r. Królowie Katoliccy wydali Edykt z Alhambry. Siłą sprawczą była Izabela I, ale jej mąż nie sprzeciwił się jej zamiarom. W treści edyktu podano informacje o rzekomych żydowskich zamiarach obalenia wiary katolickiej i próbach odciągnięcia katolików od ich wyznania. Podobne oskarżenia nie były niczym nowym w ówczesnej Europie.

Żydzi mieli opuścić hiszpańskie królestwo w przeciągu czterech miesięcy, do 31 lipca 1492 r. Przez ten czas mogli sprzedać lub wymienić swoją własność ale bez prawa wywozu srebrnych i złotych monet, co sprowadzało się do faktycznego przepadku większości ich mienia. Edykt stanowił także, iż Żydzi nie mają także prawa powrotu do Hiszpanii. Alternatywnie mogli przyjąć chrzest i wyzbyć się swojej wiary, co pozwoliłoby im na pozostanie w Hiszpanii. Jednak tak uczyniło niewielu Żydów. Na tych, którzy nie opuścili Hiszpanii lub nie przeszli chrześcijaństwo czekała śmierć.

Małżeństwo albo Żydzi. Wypędzenie Sefardyjczyków z Portugalii

Wydalenie Żydów z Portugalii, obraz Alfredo Roque Gameiro, 1917 r.

Żydzi w Portugalii tylko kilka lat dłużej cieszyli się spokojowim. W 1495 r. na tronie zasiadł Manuel I Szczęśliwy. Jako władca aktywnie wspierał rozwój portugalskiego kolonializmu. Sfinansował wyprawę Vasco da Gamy, za jago panowania została odkryta morska droga do Indii. Był także mecenasem sztuki i promotorem rozbudowy stolicy. Jednak ze względu na swoje plany matrymonialne stanął przed wyborem albo ślub albo Żydzi. Bowiem taki warunek stawiali Królowie Katoliccy Manuelowi I, który chciał poślubić ich córkę Izabelę z Asturii. Król przedłożył plany polityczne ponad Żydów i nakazał im opuścić królestwo do października 1497 r.

Eksodus hiszpańskich Żydów

Szacuje się, że na skutek tego prawa z Hiszpanii wyemigrowało do 40 do 200 tys. Żydów. Uciekali głównie do Afryki Północnej, Niderlandów oraz Włoch, a także na Bałkany, część z nich trafiła także do Polski, gdzie swój nowy dom znaleźli w okolicach Zamościa.

Zadośćuczynienie

Hiszpański rząd chcąc zadośćuczynić postanowienim z Alhambry w 2015 r. umożliwił potomkom Żydów sefardyjskich odzyskanie obywatelstwa. Skorzystało z tego kilka tysięcy Sefardyjczyków2, bowiem  sporym ograniczeniem jest obowiązek zdania egzaminu z języka hiszpańskiego i stawiennictwo u hiszpańskiego notariusza.

Biografia:

  1. T. Miłkowski, P. Machcewicz, Historia Hiszpanii, Wrocław 1998.
  2. A.H. de Oliveira Marques, Historia Portugalii, Warszawa 1987.
  3. J. Wyszyńska, Powrót Sefardyjczyków. O Żydach we współczesnej Hiszpanii, „Pogranicze. Studia Społeczne”, Tom XXIX, 2017.
  1. Tak twierdzi Julian Caro Baroja, wybitny badacz dziejów hiszpańskich Żydów [
  2. Szacuje się, że społeczność Sefardyjczyków liczy ok. 2 miliony osób zamieszkujących kilkadziesiąt państw świata. 
Autor: 
zzz
Źródło: 

historia.org.pl

Polub Plportal.pl:

Reklama